Dubbelverdienste (“moonlighting”)

Dubbelverdienste (“Moonlighting”) is algemeen in Suid-Afrika en verwys na wanneer ‘n werknemer ‘n sekondêre werk beklee of ‘n persoonlike besigheid bedryf terwyl hy/sy voltyds elders in diens is. Veral tydens finansiële druk bied dit aan werkers ‘n ekstra inkomste, maar vir werkgewers wat ‘n billike werksplek wil handhaaf, hou dit risiko’s in soos belangebotsings en verminderde produktiwiteit.

Regspraak

Ingevolge die gemenereg het werknemers ‘n fidusiêre plig om te goeder trou op te tree en hul werkgewer se belange te beskerm en te bevorder. Suid-Afrika se Grondwet (artikel 23) verseker billike arbeidspraktyke en word ondersteun deur wette soos die Wet op Arbeidsverhoudinge van 1995. Die Arbeidshof het onlangs die regsposisie van dubbelverdienste in die saak van Dr. Sibongile Vilakazi v Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie en Andere (2023) verduidelik.

In 2017 het dr. Vilakazi ‘n pos as deeltydse dosent by Wits Business School aanvaar terwyl sy by Alexander Forbes gewerk het. In 2018 het dr. Vilakazi, nadat sy by Alexander Forbes bedank het, ‘n kontrak vir voltydse indiensneming as dosent by die universiteit onderteken met ingang van 1 Julie 2018. Op 4 Julie 2018 het dr. Vilakazi, terwyl sy in diens van die universiteit gebly het, ook ‘n voltydse rol as rekeninge-direkteur by Kantar Suid-Afrika aanvaar, wat interessant genoeg ook meer as die universiteit betaal het. Beide dienskontrakte het vereis dat sy eksterne werk moet openbaar en goedkeuring van die onderskeie werkgewers verkry om eksterne werk te doen, wat sy nie gedoen het nie. In hierdie spesifieke saak voor die Arbeidshof was die werknemer verplig om die Visekanselier se goedkeuring vir eksterne werk, insluitend dubbelverdienste, te verkry soos wat vereis word ingevolge die universiteit se “Belangeverklaringsbeleid”, wat die werknemer nie gedoen het nie.

Die universiteit het Vilakazi van growwe wangedrag aangekla vir haar onbekendgemaakte Kantar-pos. Na ‘n dissiplinêre verhoor is sy ontslaan. Sy het dit betwis by die Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie (KVBA), wat die ontslag as billik gehandhaaf het. Daarna het sy die saak na die Arbeidshof verwys om die kommissaris se besluit te hersien. Vilakazi se Arbeidshof-hersiening is van die hand gewys, en die hof het werknemers se plig om eerlik op te tree en belangebotsings te vermy, beklemtoon. Haar onbekendgemaakte Kantar-rol het die universiteit skade berokken en sy beleid oortree. Haar bewering dat sy albei poste kon bestuur, is as irrelevant beskou.

Die hof het bevind dat die kommissaris se bevindinge oor die wangedrag geregverdig was, en dat die gevolgtrekking van ontslag ‘n billike sanksie was in daardie geval en onder die omstandighede. Die hof het daarop gelet dat die werknemer ‘n hoogs opgeleide persoon is en van beter moes geweet het, asook dat dit algemene kennis is dat dubbelverdienste tydens die verloop van permanente indiensneming nie aanvaarbare gedrag is nie.

Dubbelverdienste (“moonlighting”)

Werkgewers kan dubbelverdienste bestuur deur:

• Kontrakklousules by te voeg wat toestemming vir sekondêre werk en die openbaarmaking van konflikte vereis.
• Beleide daarstel wat verbied dat sekondêre werk:
  – Die dienskontrak weerspreek
  – Die werkgewer se besigheid benadeel
  – Primêre werksprestasie belemmer
• Dubbelverdienste tydens siekverlof te ondersoek om versoenbaarheid met die werknemer se toestand te bepaal.

Dit is belangrik om werknemers se regte om ‘n ekstra inkomste te verdien, met die beskerming van die besigheid te balanseer. Byvoorbeeld, as ‘n werknemer kliënte na hul sekondêre werk herlei, skend dit goeie trou en kan dit in sommige gevalle ontslag regverdig. Werkgewers moet sulke dade as ernstige wangedrag in dissiplinêre kodes lys.

Sonder duidelike kontraktuele bepalings of beleide kan werkgewers dit moeilik vind om werknemers te dissiplineer vir dubbelverdienste, tensy dit prestasie direk beïnvloed of konflik skep.

Nog nie ‘n LWO lid nie? Kyk na ons lidmaatskap opsies.